Een Reislustige Fries in Europa: Impressionist Siebe ten Cate in Parijs
- Bob Scholte
- 14 dec 2024
- 4 minuten om te lezen
Bijgewerkt op: 8 uur geleden
Heeft u ooit van de schilder Ten Cate gehoord? Dan rijst al snel de vraag: welke Ten Cate? Begin dit jaar speelde diezelfde vraag ongetwijfeld in een klein Parijs veilinghuis, waar een schitterend schilderij, Sterrennacht aan zee, werd aangeboden. Gesigneerd met de naam 'Ten Cate', stond het vermeld als een werk van Hendrik Jan ten Cate (1867-1955). Een vergissing, zo bleek al snel.
In het gezaghebbende Scheen-lexicon worden maar liefst acht kunstenaars met deze achternaam genoemd (en ja, er zijn ook schilders met de naam Ten Kate). Namen als Anne Marie Blaupot ten Cate (1902-2002), Constantina ten Cate (1806-1876) en Hendrik Gerrit ten Cate (1803-1856) passeren de revue. Maar de meest getalenteerde, naar mijn bescheiden mening, is zonder twijfel de Nederlandse impressionist Siebe Johannes ten Cate (1858-1908). Zijn dromerige landschappen en levendige stadsgezichten, vaak uitgevoerd in pastel, hebben een onmiskenbaar signatuur. Het duurde dan ook niet lang voordat ik zijn hand herkende in Sterrennacht aan zee. Een buitenkans! Het schilderij werd voor een bescheiden bedrag afgehamerd. De trein naar Parijs was snel geboekt.
Een reislustige Fries in Europa. Wie was Siebe ten Cate?
Siebe’s leven kende al vroeg tragiek. Beide ouders overleden toen hij nog jong was. Dankzij het familiekapitaal dat hij erfde, kon hij op 22-jarige leeftijd naar Parijs verhuizen, nadat hij zijn opleiding aan de Rijksacademie in Den Haag en in Antwerpen had voltooid. Na zijn definitieve vestiging in de Lichtstad raakte hij bevriend met grootheden als Camille Pissarro en Alfred Sisley, deelde hij een atelier met Kees van Dongen om de hoek van Rue de la Republicue.
Siebe was een productieve kunstenaar, die regelmatig exposeerde in binnen- en buitenland, waaronder op de prestigieuze Parijse Salon. Hoewel zijn vaste woonplaats zich bevond in het culturele hart van Europa, liet hij zich verleiden tot vele reizen. Zijn nieuwsgierigheid bracht hem naar Zwitserland, Spanje, België, Engeland, Scandinavië, Duitsland en zelfs Noord-Afrika.
Fonkelende sterren in Sterrennacht aan zee
Het schilderij Sterrennacht aan zee dateert uit 1901. In dit werk vangt Siebe de verstilde grootsheid van een nacht aan de Franse kust. Het spel tussen licht en duisternis, waar de zee en hemel elkaar raken, vormt het hart van dit schilderij. De donkere, rotsachtige kustlijn op de voorgrond torent als een stille wachter boven het water uit. Maar het is de lucht, bezaaid met sterren die als fonkelende stippen door de schemering breken, die het tafereel werkelijk tot leven brengt.
Een originele Goudvernislaag
Dit schilderij van Siebe ten Cate heeft bovendien een uitzonderlijk en intrigerend aspect: de originele vernislaag bevat gouddeeltjes die tijdens het schoonmaken werden ontdekt. Deze subtiele toevoeging van goudpoeder geeft het werk een bijzondere, warme gloed en was door Ten Cate bedoeld als visueel effect. Het is een gedurfde en verrassende keuze voor een schilderij uit 1901. Het gebruik van goudpoeder in vernis is bijzonder zeldzaam en mogelijk zelfs uniek voor zijn oeuvre.
Siebe heeft de ‘schrale’ schilderwijze bewust toegepast in de zee en rondom de sterren. Net als Jan Mankes dunde hij de verf af met een doekje, zijn vingers of een schuursteentje, waardoor de overtollige verf werd verwijderd. Hierdoor worden de kale linnen puntjes van het doek zichtbaar in de lucht, wat de suggestie wekt dat de sterren daadwerkelijk licht stralen. Het effect creëert openheid en diepte in de voorstelling. Aan de horizon zien we een klein, rood licht. Is het een schip, of een vuurtoren? Dit rode accent trekt onvermijdelijk de aandacht, dwingt de blik van de toeschouwer naar de horizon, en geeft het werk een haast symbolistische lading.
De sterrenhemel roept associaties op met De sterrennacht van Vincent van Gogh. Dat is niet zonder betekenis: Ten Cate en Van Gogh kenden elkaar (Van Gogh noemt Siebe in zijn brieven) en bewogen zich in dezelfde artistieke kringen. Toch is Ten Cates benadering wezenlijk anders. Waar Van Gogh de nacht met expressieve penseelstreken en beweging verbeeldt, ontstaat bij Ten Cate een verstilde, meer atmosferische benadering waarin de sterren als kleine lichtpunten boven het landschap verschijnen.
Siebe’s oeuvre balanceert tussen twee werelden: de serene natuur en de bruisende drukte van de stad. De landschappen en architectuur van de plekken die hij bezocht, spelen een prominente rol in zijn werk. Hij schilderde de serene natuur van het Vierwaldstättersee in Zwitserland en de bossen rond Zwolle. Tegelijkertijd legde hij ook de levendige markten van Sevilla, het Parijse nachtleven en de bedrijvigheid op de Theems in Londen vast. Siebe vond inspiratie in zowel de natuur als het moderne drukke stadsleven. Al zijn werken worden gekenmerkt door een neveligheid, een dromerige sluier die als een herkenbaar element door zijn hele oeuvre heen zweeft. Naast schilderijen en pastels vervaardigde hij ook enkele etsen en litho’s.
Oeuvrecatalogus & RKD-Studie
Hoewel Siebe ten Cate lange tijd minder bekend was bij het grote publiek, is de belangstelling voor zijn werk de afgelopen jaren duidelijk toegenomen. Zijn schilderijen maken deel uit van collecties van prestigieuze musea zoals het Rijksmuseum, het Louvre en Musée d’Orsay. Sinds 2020 zet de Siebe ten Cate Stichting zich in voor de herwaardering van deze kunstenaar. Het RKD en de Siebe ten Cate Stichting publiceerden in 2025 een online oeuvrecatalogus, met essays over zijn leven, artistieke netwerk en reizen. Dankzij haar inspanningen verscheen in 2026 bovendien het boek Siebe ten Cate. De vergeten impressionist in Parijs. Ook de komende jaren staat zijn werk opnieuw in de belangstelling. De stichting bereidt twee tentoonstellingen voor, één in Frankrijk en één in Nederland.
Bob Scholte Fine Art heeft zich gespecialiseerd in het oeuvre van Siebe Johannes ten Cate en biedt momenteel een selectie van zijn werken te koop aan. Deze omvat onder meer kenmerkende stadsgezichten en serene landschappen, waarin zijn bijzondere techniek en gevoel voor sfeer duidelijk naar voren komen.
