Jan Mankes in New York: Een Amerikaanse zoekopdracht
Bijgewerkt op: 30 aug
Daar rijd je dan in een taxi door New York met een kostbaar, op maat gemaakt koffertje. Na een dik uur rijden arriveer ik bij een landgoed, verstopt achter bossen met oneindig veel ranke bomen. Een landgoed vol dieren: kippen, geiten en runderen. De eigenaar komt zijn huis uit, vraagt hoe de reis verlopen is en wijst nieuwsgierig naar de koffer. In de koffer zit Moeder, een heel klein olieverfschilderij van ‘Hollands meest verstilde schilder’, Jan Mankes (1889-1920), die het in 1911 heeft vervaardigd. Hij opent de koffer, bekijkt het schilderij en haalt opgelucht adem. Ik vroeg hem of hij al een plek in gedachten had om het op te hangen. ‘Of course I have!’ Daarop gaat een kleine kamer open, gevuld met schilderijen van Jan Mankes, welgeteld vijf hingen er aan de muur. Deze werken had ik allemaal eerder los van elkaar gezien, maar nooit in vol ornaat bij elkaar. Het resultaat was verbluffend. ‘Thank you Bob, I’m very happy with this new one. Now, go find me another one, will you?’
Wie was de kunstschilder Jan Mankes?
Jan Mankes (1889–1920) geldt als een van de meest bijzondere Nederlandse kunstenaars van het begin van de twintigste eeuw. Zijn kleine, verfijnde oeuvre laat zich moeilijk in één kunststroming vangen, maar beweegt zich ergens tussen het realisme en het symbolisme. Hij schilderde dieren, stillevens, landschappen en portretten met een ingetogen aandacht die hem de bijnaam ‘Hollands meest verstilde schilder’ opleverde. Het ging Mankes daarbij minder om het uiterlijke vertoon van de objecten en personen dan om wat erachter schuilging: de ziel der dingen. Zo krijgen zijn onderwerpen een bijzondere verstilling en een bijna onwerkelijke aanwezigheid.
Hoewel zijn leven kort was, kende Mankes tijdens zijn leven al aanzienlijk succes. Hij verkocht veel werk en genoot een groeiende reputatie als kunstenaar. Zijn mecenas A.A.M. Pauwels speelde daarbij een belangrijke rol: hij voorzag Mankes niet alleen van materialen en boeken, maar stuurde hem zelfs levende dieren om te tekenen en te schilderen. Zijn gezondheid was echter broos en ook zijn zicht liet hem steeds meer in de steek. Mankes overleed in 1920, op slechts dertigjarige leeftijd, aan tuberculose. In zijn korte leven liet hij minder dan 200 schilderijen, zo'n 250 tekeningen en 50 prenten verschillende na.
Na zijn dood zette zijn vrouw, Annie Mankes-Zernike, zich onvermoeibaar in voor zijn nalatenschap. Mede dankzij haar inspanningen verschenen verschillende publicaties over Jan Mankes' werk, waardoor zijn bekendheid verder toenam en zijn plaats binnen de Nederlandse kunstgeschiedenis steviger werd verankerd. Meer dan de helft van zijn schilderijen bevinden zich in Nederlandse musea. Dat maakt iedere vondst bijzonder.
New York
Het afgelopen jaar stond in het teken van Jan Mankes. Nadat ik een collectie prenten van Mankes had gekocht en op mijn website had gezet, kreeg ik een mail van een Amerikaanse verzamelaar. Daarin uitte hij zijn belangstelling ten aanzien van de gevoelige en tedere werken van Mankes en stelde hij de vraag of ik hem op de hoogte wilde houden van het aanbod op de Nederlandse markt. Hij had namelijk het gevoel telkens achter het net te vissen en had iemand nodig in Nederland die paraat stond en snel kon handelen. Het gehele oeuvre van Jan Mankes bestaat uit een kleine 200 schilderijen waarvan ruim de helft reeds in museale collecties is opgenomen. Verzamelaars die werken van Jan Mankes in bezit hebben verkopen zelden, waardoor er elk wellicht een of met geluk twee schilderijen op de markt verschijnen. Dat is ook precies wat ik de Amerikaanse verzamelaar terugschreef. Maar ik beloofde hem mijn ogen en oren open te houden.
Jan Mankes op PAN Amsterdam
De zoektocht naar schilderijen van Jan Mankes begon vorig jaar op de PAN. Ik was voor Tableau aan het werk toen ik de stand van Ivo Bouwman binnenliep. Daar zag ik in mijn ooghoek het olieverfschilderij Lelieveld (ca. 1912) hangen dat tot kort daarvoor te zien was op de Jan Mankes tentoonstelling ‘De werkelijkheid niet’ in Museum More. Een prachtig dromerig werk van een veldje met lelies bij nacht. Onder het motto "nooit geschoten is altijd mis", vroeg ik naar de prijs en conditie. In de metro naar huis mailde ik de Amerikaan over het schilderij. Binnen twee minuten ontving ik antwoord en na wat getouwtrek over de prijs mocht ik nog dezelfde avond de deal sluiten. Zo snel kunnen de dingen lopen. Het was duidelijk: de Amerikaan was niet alleen een groot liefhebber, maar ook een serieuze verzamelaar met een onverzadigbare liefde voor Jan Mankes.
Om hem in zijn behoeft voorzien nam ik contact op met verschillende handelaren en verzamelaars met de vraag of zij nog schilderijen van Jan Mankes wisten te vinden. Het antwoord was in bijna alle gevallen negatief. Men wil niet verkopen, of er is simpelweg niks beschikbaar op de markt. Maar nog geen week later was het toch raak: Roos en lelie in een glas (1912). En twee weken later kwam er nog een schilderij boven drijven: Kruikje met dopheide (1911). En nu Moeder (1911).
Persoonlijke kunstkoerier: met een koffertje naar New York
Normaliter worden deze schilderijen door een gespecialiseerd transportbedrijf verscheept, maar ditmaal had de Amerikaan haast. Het schilderij moest voor 12 juni in New York zijn. Het was 6 juni en geen transportbedrijf kon de levering op tijd garanderen. Daarop besloot ik zelf een vliegticket te boeken om het schilderij persoonlijk te bezorgen. Ik liet een op maat gemaakt koffertje timmeren en de exportpapieren gereed maken, zodat ik zo kon doorlopen bij de douane. Althans, dat hoopte ik. Het kostte even wat tijd om op JFK Airport uit te leggen wat een student met zo’n waardevol kunstwerk deed, maar na een dik uur kon ik doorlopen naar de taxi om mijn vracht af te leveren. En over tien jaar? Dan is de verzamelaar voornemens om zijn collectie terug te geven aan Nederland. Want ook hij is van mening dat Jan Mankes op geen andere plek thuishoort dan in Nederland. We zijn nu precies een jaar verder en er hangen nu zeven schilderijen in de Mankes-kamer in New York. En je weet nooit wat voor schilderijen dit jaar boven water komen drijven.
